Početkom decembra 1944. godine osnovana je Transfuziona stanica III armije kao eksperimentalna jedinica, a januara 1945. godine ona zvanično počinje sa radom. Njen osnovni zadatak bio je obezbeđivanje konzervisane krvi za ranjenike i obolele borce III armije, kao i za potrebe novoorganizovanih vojnih bolnica u Novom Sadu. Krv je, prema potrebi, upućivana i jedinicama Crvene armije koje su delovale zajedno sa Jugoslovenskom armijom. Već sam ovaj početak određuje istorijsku važnost ustanove: transfuzijska služba u Novom Sadu nastala je kao odgovor na urgentnu, ratnu i medicinski visoko odgovornu potrebu.
Početak jedne službe od trajnog značaja
Istorija Zavoda za transfuziju krvi Vojvodine počinje u vremenu velikih društvenih i vojnih prelomnica, u završnici Drugog svetskog rata, kada je potreba za organizovanom transfuzijskom službom postala pitanje neposrednog spasavanja života. U takvim okolnostima, neposredno po oslobođenju Novog Sada, nastaje osnova buduće ustanove koja će tokom narednih decenija prerasti iz ratne transfuzione stanice u samostalnu, stručno razvijenu i organizaciono složenu zdravstvenu ustanovu od ključnog značaja za Vojvodinu.
U tom najranijem periodu ustanova nije bila zamišljena kao klasična bolnička pomoćna jedinica, već kao funkcionalni deo šire vojne sanitetske organizacije. Upravo zato njeni prvi koraci imaju dvostruki značaj: s jedne strane, predstavljaju začetke organizovane transfuzione medicine u Novom Sadu, a s druge strane govore o brzini kojom je zdravstveni sistem nastojao da odgovori na ratne potrebe i da uvede tada savremene metode lečenja i zbrinjavanja ranjenika.
Prvi organizacioni okvir i ljudi koji su postavili temelje
Za prvog upravnika novoosnovane transfuzione stanice postavljen je dr Kosta Arsenijević, bakteriolog iz Novog Sada. Za internističke preglede davalaca bio je zadužen dr Đorđe Jankulov, dok je za venereološke i ginekološko-akušerske preglede bila imenovana dr Stojanka Ivančević-Čudić. Ovaj kadar pokazuje da je već u samim počecima služba bila zasnovana na podeli odgovornosti, stručnom nadzoru i jasnom lancu odlučivanja.
U radu stanice učestvovali su i medicinari Mirko Kubanji koji je diplomirao na medicinskom fakultetu u Bratislavi i Dušan Jovanović kasnije osnivač dečije hirurgije u Vojvodini I redovni professor na medicinskom fakultetu u Novom Sadu, zatim više učenica, administrativnih saradnika, tehničkog i pomoćnog osoblja. Oni su obavljali sterilizaciju, administraciju, laboratorijske pripreme, prijem davalaca, vođenje evidencije, skladištenje i otpremanje krvi.
Činjenica da su svi ti poslovi već tada bili jasno raspoređeni govori da je transfuzijska služba od samog početka posmatrana kao organizaciono ozbiljna medicinska delatnost, a ne kao sporadična pomoćna praksa.
Probni rad stanice započinje 20.12.1944, a početkom 1945. Na mesto upravnika postavljen je dr Petar Švarc, novosadski bakteriolog
Prvi uslovi rada: organizacija, odgovornost i rutina
Rad stanice odvijao se u uslovima koji su bili skromni po opremi, ali ne i po organizacionoj disciplini. Krv se prikupljala od dobrovoljnih davalaca koji su prethodno prolazili pregled. Nakon toga se u transfuzionoj sali vršila venepunkcija, punile su se boce i uzimali uzorci za određivanje krvne grupe i druga neophodna ispitivanja. Korišćene su staklene boce vretenastog oblika, a ceo postupak podrazumevao je sterilizaciju, pravilno zatvaranje sistema, kontrolu količine uzete krvi i laboratorijsko određivanje krvne grupe.
U svakodnevnom radu bilo je približno 30 do 40 dobrovoljnih davalaca. Posle davanja krvi davaoci su dobijali obrok i određene prinadležnosti, što pokazuje da je i u ratnim i posleratnim uslovima postojala svest da se davalaštvo mora organizovati ozbiljno i sa poštovanjem prema davaocu. U početku se rad zasnivao na svežoj krvi, direktnim transfuzijama i postepenom širenju upotrebe konzervisane krvi. Time su istovremeno građeni i prvi standardi za organizovanu, sigurniju i stabilniju transfuzijsku praksu.
Ono što posebno obeležava ovaj period jeste činjenica da su i greške i problemi u radu odmah bili predmet nadzora i korekcije. Ustanova je, dakle, od samog početka rasla na ideji stručne odgovornosti, a ne improvizacije. To je važna istorijska osobina, jer upravo iz takve discipline nastaje ustanova sposobna za dugoročan razvoj.
Od ratne stanice do trajne zdravstvene ustanove
Nakon početne faze rada, uslovljene neposrednim ratnim potrebama, transfuzijska služba u Novom Sadu počinje da se postepeno preobražava u trajnu zdravstvenu delatnost. Taj prelazak nije bio nagao niti administrativno jednostavan. On je podrazumevao promenu same prirode rada: od urgentnog vojnog snabdevanja krvlju ka trajnom, planskom, medicinski kontrolisanom i sve širem delovanju u okviru zdravstvenog sistema.
Tokom tog perioda transfuzijska delatnost u Novom Sadu sve više dobija civilni karakter. Ustanova širi svoj značaj, jača stručni kadar, unapređuje opremu i postepeno razvija nove oblasti rada. Krv više nije bila samo sredstvo hitnog zbrinjavanja ratnih ranjenika, već i deo redovne medicinske zaštite. Time počinje druga velika etapa u razvoju budućeg Zavoda.
Ovaj prelazak od ratne stanice ka stalnoj zdravstvenoj ustanovi ujedno je i prelazak od početnog opstanka ka strateškom razvoju. To je trenutak kada služba počinje da se oblikuje kao institucija sa trajnom funkcijom, stručnom tradicijom i odgovornošću prema čitavoj zdravstvenoj mreži.
Dobrovoljno davalaštvo krvi kao osnova razvoja
Jedna od najvažnijih razvojnih osovina budućeg Zavoda bilo je dobrovoljno davalaštvo krvi. U početnim godinama ono je bilo ograničeno, ali je već tada predstavljalo osnovu rada službe. Veći organizacioni iskorak nastupa 1953. godine, kada se razvoj dobrovoljnog davalaštva snažnije povezuje sa Crvenim krstom i širom društvenom zajednicom. Od tog trenutka transfuzijska medicina u Novom Sadu dobija važnu društvenu dimenziju.
Razvijaju se zdravstveno-vaspitne aktivnosti, sistematska saradnja sa Crvenim krstom i društvenim organizacijama, kao i stalna motivacija građana da daju krv. Ovakav pristup omogućio je postepeno omasovljenje davalaštva krvi i stvaranje trajne baze dobrovoljnih davalaca. Time je Zavod dobio sigurniji i stabilniji oslonac za svoj rad.
Kretanje broja dobrovoljnih davalaca pokazuje jasan razvojni uspon:
Razvijaju se zdravstveno-vaspitne aktivnosti, sistematska saradnja sa Crvenim krstom i društvenim organizacijama, kao i stalna motivacija građana da daju krv. Ovakav pristup omogućio je postepeno omasovljenje davalaštva krvi i stvaranje trajne baze dobrovoljnih davalaca. Time je Zavod dobio sigurniji i stabilniji oslonac za svoj rad.
Kretanje broja dobrovoljnih davalaca pokazuje jasan razvojni uspon:
- 1974. 12.041 davalaca
- 1980. 17.493 davalaca
- 1985. 25.852 davalaca
- 1990. 29.847 davalaca
Ovi podaci pokazuju da je dobrovoljno davalaštvo bilo ne samo organizovano, nego i sistemski negovano. Zavod se, dakle, nije razvijao samo kao laboratorijska i stručna ustanova, već i kao institucija duboko povezana sa poverenjem javnosti i kulturom humanosti.
Širenje delatnosti i formiranje stručnih celina
Kako je rastao značaj transfuzione medicine, tako je rasla i potreba za unutrašnjim organizovanjem ustanove. Zavod više nije mogao ostati usmeren samo na prikupljanje krvi. Bilo je neophodno razvijati i laboratorijsku dijagnostiku, preradu krvnih komponenti, imunološka i imunohematološka ispitivanja, stručnu edukaciju, administrativno-tehničku podršku i planiranje rada.
Ova organizaciona podela predstavlja jednu od najvažnijih tačaka sazrevanja ustanove. Njome je Zavod prestao da bude jedinstvena operativna služba i postao složena medicinska institucija sa funkcionalno razdvojenim, ali međusobno povezanim stručnim segmentima.
Odeljenje za prikupljanje, konzervaciju, preradu i distribuciju krvi
Odeljenje za prikupljanje, konzervaciju, preradu i distribuciju krvi predstavlja temelj praktičnog rada Zavoda. U njemu su objedinjeni poslovi organizacije davalaštva, konzervacije krvi, pripreme komponenti krvi, distribucije krvi i krvnih derivata, kao i neposrednog rada sa bolesnicima i zdravstvenim ustanovama.
Značaj ovog odeljenja ogleda se u tome što je ono nosilo samu srž transfuzione delatnosti. Tu se krv prikupljala, pripremala, čuvala i usmeravala ka bolesnicima. To je odeljenje u kome su se susretale logistika, laboratorija i terapijska odgovornost. Njegovo unutrašnje razlaganje na više odseka omogućilo je veći stepen specijalizacije i efikasnosti. Ovo odeljenje okupljalo je veliki broj lekara, specijalista, tehničara i saradnika.
Priprema komponenti krvi, reagensa i hemofereza
Jedna od najvažnijih stručnih etapa u istoriji Zavoda vezana je za pripremu komponenti krvi, imunoseroloških reagensa i razvoj hemofereze. Početci izdvajanja komponenti krvi sežu u šezdesete godine, kada se počinje sa odvajanjem trombokoncentrata i plazme. Odatle počinje modernizacija transfuzione medicine u pravom smislu reči.
U narednim godinama razvijaju se plazmafereza, priprema krioprecipitata, rad sa ćelijskim koncentratima, kao i savremeniji laboratorijski i tehnološki pristupi. Tokom osamdesetih i devedesetih godina ovaj segment rada dodatno je modernizovan nabavkom nove opreme i uvođenjem savremenijih procedura. Time je Zavod prerastao okvire klasične transfuzione službe i postao ustanova sposobna za složenije laboratorijske i terapijske postupke.
Ova oblast razvoja posebno je važna jer pokazuje kako se ustanova kretala od osnovne transfuzione zaštite ka savremenijim, tehnološki zahtevnijim oblicima transfuzione medicine.
Imunogenetska i imunohematološka ispitivanja
Razvoj imunogenetskih i imunohematoloških ispitivanja predstavlja jednu od ključnih etapa stručnog sazrevanja Zavoda. U ovom segmentu rada obavljana su određivanja krvnih grupa ABO i Rh sistema, otkrivanje i identifikacija antitela, predtransfuzijska ispitivanja, kontrola krvi i krvnih derivata, HLA tipizacija i ispitivanja od značaja za transplantacionu imunologiju.
Poseban značaj imaju i testiranja na transfuzijom prenosive infekcije. Uvođenje testiranja na HIV 1987. godine i na hepatitis C 1994. godine predstavljalo je važan korak u podizanju sigurnosti transfuzione medicine. Time je Zavod ušao u fazu savremenije kontrole kvaliteta krvi i bezbednosti transfuzione zaštite.
Ovaj segment rada predstavljao je spoj laboratorijske preciznosti i kliničke odgovornosti. U njemu se najjasnije vidi koliko je transfuzijska medicina postajala sve složenija i stručnije zahtevnija.
Prenatalna zaštita, imunologija i HLA tipizacija
Poseban segment rada činila je prenatalna zaštita, imunologija i HLA tipizacija. U okviru ove oblasti obavljana su ispitivanja trudnica, određivanje krvnih grupa, Rh faktora, antitela i drugih imunoloških parametara važnih za praćenje trudnoće i sprečavanje komplikacija. Time je transfuzijska medicina izlazila iz okvira rada sa davaocima i bolesnicima u užem smislu i ulazila u širu oblast preventivne i specijalističke medicine.
Razvijani su i postupci vezani za HLA sistem i transplantacionu medicinu, čime je Zavod zakoračio u oblast savremene imunologije i transplantacione dijagnostike. To je jedan od najvažnijih pokazatelja stručnog uspona ustanove.
Ekonomski, pravni, tehnički i opšti poslovi
Razvoj Zavoda zahtevao je i uspostavljanje posebnog sistema ekonomskih, pravnih, tehničkih i opštih poslova. Dok je ustanova bila deo šire organizacije, ti poslovi su se obavljali u okviru zajedničkih službi. Osamostaljivanjem Zavoda oni su posebno organizovani i dobili sopstveno mesto u unutrašnjoj strukturi ustanove.
Ova služba obuhvatala je pravne i normativne poslove, finansijsko poslovanje, knjigovodstvo, nabavku materijala i opreme, tehničko održavanje, higijenu i opštu logističku podršku. Bez takvog organizacionog oslonca ne bi bilo moguće održavati stabilan rad laboratorijskih i stručnih celina Zavoda.
Stručno usavršavanje i obrazovna uloga
Stručno usavršavanje kadra predstavljalo je stalnu osnovu razvoja Zavoda. Zaposleni su se usavršavali iz transfuzijologije i srodnih oblasti u zemlji i inostranstvu, a posebno mesto zauzimale su specijalizacije, stručni kursevi i saradnja sa Medicinskim fakultetom u Novom Sadu
Od 1975. godine do vremena nastanka publikacije specijalistički ispit iz transfuzijologije položilo je 20 lekara. To pokazuje da Zavod nije bio samo ustanova za pružanje zdravstvenih usluga, već i mesto obrazovanja, profesionalnog rasta i stručnog oblikovanja kadra.
Osamostaljivanje Zavoda 1994. godine
Godina 1994. predstavlja jednu od najvažnijih prelomnica u istoriji ustanove. Odlukom Vlade Republike Srbije od 4. januara 1994. godine Zavod za transfuziologiju izdvojen je iz Instituta medicinskih službi i prerastao u samostalnu zdravstvenu ustanovu – Zavod za transfuziju krvi Novi Sad.
Rukovodstvo Zavoda imenovano je 2. marta 1994. godine, a ustanova je 30. juna iste godine postala pravni subjekt. Time je preuzela punu stručnu, pravnu i organizacionu odgovornost za svoj rad. Ovaj trenutak predstavlja formalni završetak jedne duge razvojne faze i početak novog perioda rada u statusu samostalne ustanove.
Organizaciona struktura Zavoda
Zavod je razvio složenu organizacionu strukturu sa upravnim odborom, nadzornim odborom, direktorom, zamenikom direktora, pomoćnikom direktora, glavnim medicinskim tehničarom, tehničkim sekretarom i trima osnovnim odeljenjima sa pripadajućim odsecima. Ovakva organizaciona šema pokazuje visok stepen institucionalne razvijenosti i jasno raspoređene stručne, laboratorijske, upravne i administrativne odgovornosti.
Rukovodstvo Zavoda imenovano je 2. marta 1994. godine, a ustanova je 30. juna iste godine postala pravni subjekt. Time je preuzela punu stručnu, pravnu i organizacionu odgovornost za svoj rad. Ovaj trenutak predstavlja formalni završetak jedne duge razvojne faze i početak novog perioda rada u statusu samostalne ustanove.
Kadrovsku osnovu Zavoda činilo je ukupno 80 zaposlenih:
-
17
Lekara
-
39
Medicinskih tehničara
-
24
RADNIKA NEMEDICINKE STRUKE
Kadrovska osnova Zavoda
Kadrovska osnova Zavoda pokazuje da je ustanova raspolagala razvijenim stručnim i tehničkim timom. Navodi se podatak da je Zavod imao ukupno 39 medicinskih radnika, od toga 17 lekara, 39 medicinskih tehničara i 24 radnika nemedicinske struke.
Jasno je da je Zavod raspolagao značajnim kadrovskim kapacitetom i da je njegov rad počivao na mreži lekara, medicinskih tehničara i radnika nemedicinske struke.
Zavod za transfuziju krvi Vojvodine razvijao se od ratne transfuzione stanice osnovane krajem 1944. i početkom 1945. godine do samostalne, organizaciono složene i stručno profilisane zdravstvene ustanove. Njegov razvoj obuhvatio je uspostavljanje dobrovoljnog davalaštva, razvoj laboratorijske dijagnostike, pripremu krvnih komponenti, uvođenje imunogenetskih i imunohematoloških ispitivanja, organizovanje stručnih službi i osamostaljivanje 1994. godine.
Taj razvoj građen je postepeno, kroz rad više generacija stručnjaka, kroz modernizaciju opreme, jačanje organizacije i stalno prilagođavanje novim zahtevima transfuzione medicine. U tom smislu, istorija Zavoda za transfuziju krvi Vojvodine predstavlja istoriju jedne od ključnih zdravstvenih službi Vojvodine.